เหตุผลที่ทำให้โลกต้องจำ Zaha Hadid ในฐานะ สถาปนิกหญิงที่ยิ่งใหญ่ที่สุดที่โลกเคยมีมา

ข่าวการจากไปของสถาปนิกหญิงระดับตำนาน Zaha Hadid ด้วยโรคหัวใจ ในวัย 65 ปี เมื่อวันที่ 31 มีนาคมที่ผ่านมา กลายเป็นข่าวใหญ่ระดับโลกที่ทำให้หลายคนช็อก เสียงคร่ำครวญดังระงมกับความสูญเสีย ตั้งแต่กรุงเทพฯ แบกแดด ไปจนถึงลอนดอน เพราะเธอคือสถาปนิกหญิงที่ยิ่งใหญ่ที่สุดเท่าที่โลกเคยมีมา

          เกิดที่ประเทศอิรักในครอบครัวชนชั้นมีผู้อันจะกิน ก่อนสงครามจะทำให้อิรักกลายเป็นสมรภูมิรบ ซึ่งเป็นสาเหตุที่ทำให้ Zaha Hadid และครอบครัวต้องอพยพมาอยู่ประเทศอังกฤษ   ที่ซึ่งเธอเปรียบเหมือน ‘พลเมืองชั้น 3’ เพราะเป็นทั้งผู้หญิง ชาวต่างด้าว และมุสลิม ในคนคนเดียวกัน แต่ในที่สุดเธอก็สามารถก้าวขึ้นมาเป็นผู้นำการออกแบบสถาปัตยกรรมของโลกด้วยงานออกแบบที่มีคาแรกเตอร์เฉพาะตัว รูปทรงที่เต็มไปด้วยความเคลื่อนไหว รื้อสร้างความน่าเบื่อของรูปทรงเรขาคณิต สะท้อนเสรีภาพและจิตวิญญาณของโลกยุคปัจจุบัน ช่วยยกระดับให้สถาปัตยกรรมกลายเป็นงานศิลปะ

1.เธอผู้ไม่ยอมแพ้

1 แบบร่างอาคาร Hong Kong Peak

แนวคิดการออกแบบสถาปัตยกรรมของ Zaha Hadid นั้นล้ำยุคเกินกว่าที่คนทั่วไปจะเข้าใจ ด้วยฟอร์มที่แปลกประหลาด ทลายไอเดียแบบเดิมๆ ช่วงแรกๆ ของชีวิตการทำงานของ Zaha ถูกปฏิเสธนับครั้งไม่ถ้วน แม้แต่ขนาดโปรเจ็คต์ที่ชนะการประกวดแบบจ่อเตรียมสร้างแล้วอย่าง Hong Kong Peak ในปี 1982 ก็ถูกล้มไม่เป็นท่า เพราะดีไซน์ของเธอนั้นล้ำเกินยุค  ผลงานยุคแรกของ Zaha Hadid Architects จึงเป็นงานสถาปัตยกรรมบนกระดาษ (paper architecture) เสียส่วนใหญ่ กว่าจะได้ทำโปรเจ็คต์สร้างจริงก็ล่วงเลยมาจนปี 1994 นั่นก็คือ โปรเจ็คต์สถานีดับเพลิงเล็กๆ ในโรงงานผลิตเฟอร์นิเจอร์ Vitra ซึ่งก็เป็นงานที่แจ้งเกิดอย่างสวยงาม ปัจจุบันเธอมีผลงานกว่า 950 โปรเจ็คต์ ใน 44 ประเทศทั่วโลก

2.หญิงแกร่งท่ามกลางโลกของผู้ชาย

2 อาคารสถาบัน Sleuk Rith ในกัมพูชา

เป็นที่รู้กันดีว่าแวดวงสถาปัตยกรรมนั้นเป็น ‘โลกของผู้ชาย’ แต่ Zaha ก็พิสูจน์ความสามารถด้วยผลงานสร้างสรรค์อันยอดเยี่ยม จนแม้แต่ชายอกสามศอกก็ยากที่จะปฏิเสธว่ามันโคตรเจ๋ง เธอเป็นสถาปนิกหญิงคนแรกที่ได้รับ Pritzker Prize รางวัลอันทรงเกียรติยศสูงสุด เปรียบได้กับรางวัลโนเบลทางสถาปัตยกรรม ในปี 2004

3.ผู้นำเทคโนโลยีและดีไซน์

3 พาวิเลี่ยนถอดประกอบได้ของ Chanel

งานออกแบบของ Zaha Hadid นั้นมีรูปทรงอันเป็นเอกลักษณ์ ฟอร์มที่เฟี้ยวฟ้าวสร้างความตื่นตาให้กับผู้พบเห็น โดยเธอริเริ่มแนวคิด Parametric Design หรือ การออกแบบโดยใช้อัลกอริทึ่มทางคณิตศาสตร์และตัวแปร ในการสร้างฟอร์ม ให้เป็นรูปทรงต่างๆ สถาปัตยกรรมจึงสะท้อนบริบทของสภาพแวดล้อม เป็นคนแรกๆ ที่นำคอมพิวเตอร์มาใช้อย่างที่ไม่เคยมีสถาปนิกคนไหนเคยทำมาก่อน ตัวอย่างเช่นอาคารพาวิเลี่ยน ถอดประกอบได้ที่เธอออกแบบให้กับแบรนด์แฟชั่น Chanel

4.พลังนารีพิฆาต

4 สนามกีฬา กาตา

จะด้วยความตั้งใจหรือไม่ก็ตาม แต่งานสถาปัตยกรรมที่ Zaha Hadid ออกแบบนั้นเต็มไปด้วยพลังของเพศหญิง หรือ ‘พลังศักติ’ แตกต่างจากอาคารทั่วไปที่สถาปนิกชายออกแบบที่มักเป็นทือตรงเป็น ‘แท่งศิวลึงค์’ อย่างงานออกแบบสนามกีฬาสำหรับโอลิมปิกที่ประเทศการ์ตาร์ อาจเพราะ Zaha นั้นเธอใส่พลังศักติมากไปหน่อย จนทำให้หลายคนวิจารณ์ว่าอาคารมีรูปร่างเหมือน ‘อวัยวะเพศหญิง’ ขนาดยักษ์! แน่นอนว่าหญิงแกร่งอย่างเธอ ก็แค่ยักไหล่ใส่เสียงเม้ามอยที่ไม่มีค่าเหล่านั้น

5.Queen Z แห่งโลกแฟชั่น

2 Zaha Hadid สมัยยังสาว

แม้ว่ารูปร่างจะไม่ได้หุ่นเพรียวลมเหมือนนางแบบสาว Gigi Hadid แต่ Zaha เป็นผู้ที่ขึ้นชื่อว่าแต่งกายได้เจิดสุดๆ คนหนึ่ง หลายคนยกให้เธอเป็นแฟชั่นตัวแม่ แม้ว่าเรามักจะเห็นเธอปรากฏกายอยู่ในเสื้อผ้าอัดพลีตของ Issey Miyake เสียส่วนใหญ่ แต่สถาปนิกไทยที่เคยทำงานในสำนักงานของเธอ เคยเล่าว่า Zaha น้ันชื่นชอบชุดผ้าไหมมัดหมี่ของไทยเหมือนกัน!

6.ไฟต์ไม่ถอยต่อความอยุติธรรม

1 สถานีดับเพลิงของ Vitra

เธอเป็นผู้หญิงที่แข็งแกร่งที่สุดคนหนึ่ง เพราะการสร้างงานสภาปัตยกรรมที่มีวิสัยทัศน์ให้เป็นจริงขึ้นมาได้ต้องฝ่าฟันอุปสรรคนานับประการ แม้ว่าจะมีชื่อเสียงระดับโลกแต่ Zaha Hadid Architects ก็ยังไม่วายโดนคว่ำแบบที่เธอชนะการประกวดอีกหน คราวนี้เป็นการประกวดแบบอาคารสนามกีฬาโอลิมปิกที่กรุงโตเกียว แม้ว่าจะชนะอย่างใสสะอาด ถูกต้องตามกระบวนการประชาธิปไตย แต่ก็มีมีเสียงคัดค้าน นำโดยกลุ่มสถาปนิกญี่ปุ่น ว่าแบบของเธอนั้นดูเหมือน ยานอวกาศขนาดมหึมา แปลกแยก และทำลายภูมิทัศน์เมือง  เธอเคยให้สัมภาษณ์ว่าเสียใจ (แต่ไม่แคร์) ที่เห็น เพื่อนๆ สถาปนิกที่รู้จักมักคุ้นกันดีอย่าง Toyo Ito, Kengo Kuma, Fumihiko Maki รวมหัวล็อบบี้ให้คว่ำแบบ ส่วนกรรมการโอลิมปิกให้เหตุผลอย่างเป็นทางการว่าเนื่องจากค่าก่อสร้างอาคารนั้นบานปลาย (แล้วทำไมไม่พิจรณาเสียตั้งแต่ตอนคัดเลือกแบบ???) แม้ Zaha พยายามแก้แบบเพื่อประนีประนอมอยู่หลายครั้ง แต่ในที่สุดก็โดนบอกยกเลิก

Zaha ให้ความเห็นว่า ที่จริงแล้วไม่ใช่เรื่องของค่าก่อสร้างหรอก แต่เป็นเพราะลัทธิชาตินิยมต่างหาก พวกเขาไม่อยากให้มีงานออกแบบระดับชาติของสถาปนิกต่างชาติอยู่ในโตเกียว แต่สิ่งที่ทำให้ เธอโกรธสุดๆ คือ แบบก่อสร้างของ Kengo Kuma ที่นำมาแทนแบบของเธอนั้น คล้ายกับงานดีไซน์ของเธอสุดๆ ทั้งรูปทรง การวางผังโดยรวม การจัดการกับทางสัญจรอันซับซ้อน ทั้งๆ ที่ Zaha Hadid Architects ใช้เวลาพัฒนาแบบว่า 2 ปี แต่ Kengo Kuma ทำแบบตั้งแต่ต้นจบจบเพียงแค่ 14 สัปดาห์! แถมล่าสุดคณะกรรมการโอลิมปิก ปฏิเสธที่จะจ่ายค่าแบบ หากว่าเธอไม่ยอมรับเงื่อนไขที่เพิ่มเติมขึ้นมาอย่างไม่เป็นธรรม นั่นก็คือ แบบดีไซน์ทั้งหมดเป็นสิทธิ์ของคณะกรรมการ สามารถเอาไปปรับใช้ได้โดยไม่มีเงื่อนไข! (คาดว่าเพราะกลัวโดนฟ้องเพราะความคล้ายคลึงของวิธีแก้ปัญหาในการออกแบบ) เรื่องนี้กำลังไฟท์กันถึงขั้นขึ้นโรงขึ้นศาล ทว่า Zaha Hadid ก็อำลาโลกไปเสียก่อน